Xin chào mọi người, mình là Somi Thanh Huyền,
Một trong những điều được dạy sớm nhất trong cuộc đời mỗi con người là phải biết lễ phép với người lớn. Đó được xem là nền tảng của đạo đức, là thước đo của giáo dục và là chuẩn mực của một xã hội văn minh. Nhưng có một nghịch lý ít khi được đặt ra: nếu người lớn được quyền quát mắng, xúc phạm hay hạ thấp người nhỏ tuổi chỉ vì họ là “bề trên”, còn người nhỏ tuổi phải im lặng vì “lễ phép”, thì thứ đang được dạy thực chất là đạo đức hay sự phục tùng?
Một xã hội chỉ thật sự tiến bộ khi dám chất vấn những điều vốn được xem là hiển nhiên. Và trong trường hợp này, điều cần được chất vấn không phải là giá trị của lễ phép, mà là cách con người đã biến lễ phép thành một công cụ để hợp thức hóa quyền lực.
Lễ phép, xét về bản chất, là sự tôn trọng dành cho phẩm giá của người khác. Nó xuất phát từ nhận thức rằng mọi con người đều có giá trị như nhau, bất kể tuổi tác, địa vị hay hoàn cảnh. Trong khi đó, phục tùng lại dựa trên một nguyên tắc hoàn toàn khác: người có nhiều quyền lực hơn thì mặc nhiên có quyền quyết định, còn người yếu thế hơn phải chấp nhận. Hai khái niệm này tưởng chừng giống nhau, nhưng thực chất đối lập nhau.
Khi một đứa trẻ bị dạy rằng “không được cãi người lớn”, ngay cả khi người lớn đang xúc phạm hoặc hành xử sai, thì điều đứa trẻ học được không phải là cách tôn trọng người khác, mà là cách từ bỏ quyền được bảo vệ nhân phẩm của chính mình. Đó không còn là giáo dục đạo đức, mà là giáo dục sự phục tùng.
Điều đáng lo ngại là sự phục tùng luôn mang tính kế thừa. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường bị áp đặt rất dễ nội tâm hóa niềm tin rằng quyền lực đồng nghĩa với quyền được lớn tiếng. Đến khi trở thành cha mẹ, thầy cô hay người lãnh đạo, họ lại tái hiện chính cách mình từng bị đối xử. Vòng lặp ấy tiếp tục qua nhiều thế hệ mà ít ai nhận ra.
Kẻ từng là nạn nhân hôm qua có thể trở thành người áp bức ngày mai.
Đó là lý do tại sao nhiều xã hội vẫn duy trì được trật tự nhưng không tạo ra được sự công bằng. Trật tự được xây dựng trên nỗi sợ luôn mong manh; chỉ có sự tôn trọng mới tạo nên nền tảng bền vững.
Triết gia Immanuel Kant từng cho rằng con người phải luôn được xem là mục đích tự thân, chứ không bao giờ chỉ là phương tiện để đạt được mục đích của người khác. Nếu áp dụng tư tưởng ấy vào đời sống gia đình hay xã hội, tuổi tác không thể trở thành lý do để hạ thấp phẩm giá của người khác. Một đứa trẻ không phải là đối tượng để người lớn trút giận; một nhân viên không phải là nơi cấp trên thể hiện quyền uy; một người trẻ không phải vì ít tuổi hơn mà giá trị lời nói của họ kém hơn.
Ở chiều ngược lại, nhiều người lo ngại rằng nếu người trẻ được quyền phản biện thì xã hội sẽ mất đi sự tôn ti. Thực ra, họ đã nhầm lẫn giữa phản biện và hỗn láo. Hỗn láo là xúc phạm người khác; phản biện là bảo vệ chân lý bằng lý lẽ. Một xã hội cấm phản biện chỉ vì khác vai vế sẽ không tạo ra những con người biết suy nghĩ độc lập, mà chỉ tạo ra những con người biết vâng lời.
Điều đáng suy ngẫm là người ta thường nói: “Người trẻ uốn được tôn trọng thì phải biết tôn trọng người lớn.” Nhưng rất ít khi nghe câu ngược lại: “Muốn được người trẻ kính trọng thì người lớn phải biết cư xử đáng kính.” Trong khi thực tế, sự kính trọng không thể được ban phát bằng tuổi tác hay chức vụ. Người ta có thể sợ quyền lực, nhưng chỉ kính trọng nhân cách.
Nếu quyền lực chỉ dựa trên vị thế, nó sẽ biến mất khi vị thế mất đi. Nhưng nếu quyền uy được xây dựng bằng trí tuệ, sự công bằng và lòng nhân ái, nó sẽ tồn tại ngay cả khi không còn chức danh hay tuổi tác làm chỗ dựa. Đó là sự khác biệt giữa “bắt người khác phục tùng” và “khiến người khác tự nguyện kính trọng”.
Một xã hội văn minh không phải là xã hội nơi người trẻ luôn cúi đầu trước người lớn, mà là xã hội nơi cả người lớn lẫn người trẻ đều biết cúi đầu trước lẽ phải. Tuổi tác có thể đem lại kinh nghiệm, chức vụ có thể đem lại quyền hạn, nhưng không điều nào trong số đó tạo ra quyền được xúc phạm người khác.
Vì vậy, câu hỏi “Nếu sau này người bề dưới cũng trở thành người bề trên và tiếp tục hống hách, thì tại sao họ phải học lễ phép?” thực chất là một lời cảnh tỉnh đối với cách giáo dục hiện nay. Nếu lễ phép chỉ được dạy như sự phục tùng quyền lực, nó sẽ nuôi dưỡng thêm những người thống trị. Nhưng nếu lễ phép được hiểu là sự tôn trọng phẩm giá con người, nó sẽ tạo nên những người lãnh đạo biết khiêm nhường và những công dân biết bảo vệ điều đúng đắn.
Có lẽ, điều xã hội cần dạy không phải là “Hãy kính trọng người lớn vì họ lớn tuổi.” Mà là: “Hãy tôn trọng mọi con người vì họ đều có phẩm giá.” Khi ấy, người trẻ sẽ biết lễ phép mà không đánh mất chính mình, còn người lớn sẽ hiểu rằng quyền uy lớn nhất không nằm ở việc khiến người khác im lặng, mà ở việc khiến người khác tâm phục khẩu phục.